Từ “Thật hay Giả?” đến kỹ năng phòng vệ số khi ứng dụng AI tại NTTU

NTTU – Khi hình ảnh, video và giọng nói do trí tuệ nhân tạo tạo ra ngày càng chân thực, việc nhận biết đâu là nội dung thật, đâu là sản phẩm giả mạo trở nên khó khăn hơn. Trước những rủi ro mới trên môi trường số, chiều 14/7/2026, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành tổ chức buổi tập huấn chuyên đề “AI – Thật hay Giả? Đảm bảo đạo đức, bảo mật và quyền riêng tư khi dùng trí tuệ nhân tạo”, giúp đội ngũ Nhà trường cập nhật kiến thức và thực hành các kỹ năng phòng vệ cần thiết.

Chương trình do PGS.TS. Nguyễn Lan Phương – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nguyễn Tất Thành chủ trì. Đảm nhiệm vai trò báo cáo viên là Giảng viên, ThS. Vũ Thuận An – Bộ môn Mạng máy tính và Truyền thông dữ liệu, Khoa Công nghệ Thông tin, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành.

Buổi tập huấn được tổ chức trực tuyến, tạo điều kiện để viên chức, giảng viên và nhân viên các đơn vị trong toàn Trường cùng tham dự. Chương trình kết hợp giữa chia sẻ chuyên môn, trò chơi tương tác, trình diễn trực tiếp và thực hành trên các công cụ phòng vệ số, tập trung vào ba nội dung chính: nhận diện deepfake, phòng tránh lừa đảo công nghệ cao và bảo vệ dữ liệu cá nhân, tài liệu số.

Phát biểu định hướng tại chương trình, PGS.TS. Nguyễn Lan Phương nhấn mạnh yêu cầu nâng cao nhận thức, kỹ năng và trách nhiệm của đội ngũ khi ứng dụng AI vào giảng dạy, nghiên cứu, quản lý và truyền thông. Việc khai thác những lợi ích của công nghệ cần đi cùng tư duy phản biện, ý thức bảo vệ dữ liệu, khả năng kiểm chứng thông tin và sự tuân thủ các quy định có liên quan.

Theo PGS.TS. Nguyễn Lan Phương, AI cần được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, không thay thế hoàn toàn năng lực chuyên môn và trách nhiệm của con người. Mỗi cá nhân cần thận trọng với dữ liệu đầu vào, chủ động rà soát nội dung đầu ra và chịu trách nhiệm đối với việc lựa chọn, chỉnh sửa, sử dụng hoặc công bố sản phẩm có sự hỗ trợ của AI.

Báo cáo viên giới thiệu các dạng deepfake phổ biến gồm ảnh giả, video giả và giọng nói giả, qua đó giúp người tham dự nhận diện rõ hơn những nguy cơ giả mạo bằng AI trên môi trường số

Khi mắt và tai không còn là “bộ lọc” tuyệt đối

Mở đầu chương trình, người tham dự được trải nghiệm trò chơi “Thật hay Giả?” qua các vòng phân biệt hình ảnh, video và giọng nói. Ở mỗi tình huống, người tham dự dự đoán đâu là nội dung thật, đâu là sản phẩm được tạo mới hoặc can thiệp bằng AI.

Hoạt động tương tác cho thấy khả năng quan sát thông thường không phải lúc nào cũng đủ để nhận diện nội dung giả mạo. Khi công nghệ có thể tạo ra một khuôn mặt, đoạn video hoặc giọng nói có độ chân thực cao trong thời gian ngắn, người dùng cần kết hợp tư duy phản biện, quy trình xác minh và các công cụ hỗ trợ thay vì chỉ dựa vào những gì nhìn thấy hoặc nghe được.

Từ các tình huống minh họa, ThS. Vũ Thuận An phân tích cách AI tạo sinh đang làm thay đổi rủi ro trên môi trường số. Những nội dung giả mạo trước đây đòi hỏi nhiều thời gian, chi phí và kỹ thuật chuyên môn thì nay có thể được tạo nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn và phát tán đến nhiều đối tượng.

Người tham dự được giới thiệu ba dạng deepfake thường gặp gồm ảnh giả, video giả và giọng nói giả. Công nghệ có thể ghép khuôn mặt, tạo mới nhân vật hoặc bối cảnh; mô phỏng một người đang phát biểu những nội dung chưa từng nói; thậm chí nhân bản giọng nói từ một đoạn âm thanh mẫu ngắn.

Thông qua các màn trình diễn fake ảnh, fake video, deep voice và tình huống giả mạo tổng hợp, báo cáo viên hướng dẫn người tham dự quan sát những dấu hiệu bất thường ở khẩu hình, ánh mắt, viền tóc, âm sắc, nhịp nói và bối cảnh giao tiếp.

Tuy nhiên, khi công nghệ tiếp tục phát triển, những dấu hiệu kỹ thuật này có thể ngày càng khó nhận biết. Vì vậy, trước các yêu cầu bất thường, đặc biệt là chuyển tiền, cung cấp mật khẩu hoặc mã OTP, người dùng cần bình tĩnh kiểm tra nguồn gửi, xác minh lại qua một kênh liên lạc độc lập và liên hệ trực tiếp với cá nhân hoặc đơn vị liên quan.

Từ bài toán phân biệt thật – giả, chương trình tiếp tục mở rộng sang những kỹ năng thiết thực như kiểm tra đường liên kết, tra cứu tên miền, phát hiện nguy cơ lộ lọt dữ liệu và thực hiện quy trình ứng phó khi nghi ngờ cá nhân hoặc tổ chức bị giả mạo bằng AI.

Chuyên đề “AI – Thật hay Giả?” trang bị cho đội ngũ NTTU kiến thức nhận diện deepfake, phòng tránh lừa đảo công nghệ cao và bảo vệ dữ liệu cá nhân khi ứng dụng AI

Từ nguyên tắc sử dụng AI đến kỹ năng phòng vệ số

Bên cạnh kỹ năng nhận diện deepfake, chương trình làm rõ những yêu cầu về đạo đức, bảo mật, quyền riêng tư, tính minh bạch và trách nhiệm khi sử dụng AI trong công việc.

Hai nguyên tắc xuyên suốt được báo cáo viên nhấn mạnh là “Không giả mạo” và “Không rò rỉ”. Theo đó, người dùng không sử dụng AI để giả mạo, bôi nhọ, xuyên tạc, lừa đảo hoặc xâm phạm hình ảnh, giọng nói của người khác; đồng thời không đưa dữ liệu nhạy cảm, tài liệu nội bộ, thông tin cá nhân và những nội dung cần bảo mật lên các công cụ AI công cộng.

Các tư liệu AI giả lập được sử dụng trong buổi tập huấn đều được gắn nhãn nhận biết rõ ràng. Nhãn cần được đặt ở vị trí dễ thấy, sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu và được giữ nguyên khi nội dung được trích dẫn hoặc chia sẻ lại. Việc gắn nhãn không chỉ giúp hạn chế nhầm lẫn mà còn thể hiện trách nhiệm minh bạch của người tạo lập và đăng tải nội dung.

Đối với môi trường giáo dục, các ứng dụng AI liên quan đến chấm điểm, đánh giá, tư vấn học tập hoặc những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người học cần được triển khai thận trọng và có sự giám sát của con người. AI có thể hỗ trợ phân tích, tổng hợp hoặc đề xuất, nhưng người có chuyên môn và thẩm quyền vẫn phải trực tiếp rà soát, đánh giá và chịu trách nhiệm đối với quyết định cuối cùng.

Để hạn chế rủi ro, người tham dự được hướng dẫn tự đặt ra những câu hỏi trước khi sử dụng AI: Nội dung có mô phỏng người thật hoặc sự kiện thật hay không; dữ liệu đầu vào có chứa thông tin cá nhân hoặc tài liệu nội bộ không; kết quả đã được kiểm chứng chưa; nội dung có thể gây tổn hại cho ai nếu bị lan truyền; và người sử dụng có sẵn sàng chịu trách nhiệm đối với nội dung đó hay không.

Điểm nhấn của buổi tập huấn là phần thực hành trực tiếp trên điện thoại hoặc máy tính. Người tham dự được hướng dẫn nhận diện thư điện tử và đường liên kết có dấu hiệu lừa đảo; kiểm tra chủ thể, thời điểm đăng ký tên miền; đánh giá độ an toàn của website; đồng thời xác định địa chỉ email có từng xuất hiện trong các vụ lộ dữ liệu hay không.

Qua từng thao tác, người tham dự từng bước hình thành thói quen kiểm tra trước khi bấm đường dẫn, truy cập một website lạ hoặc cung cấp thông tin cá nhân. Thay vì phản ứng ngay trước những nội dung mang tính thúc giục, người dùng cần xác minh nguồn gửi, kiểm tra địa chỉ thật của đường liên kết và đối chiếu thông tin qua các kênh chính thức.

Chương trình cũng hướng dẫn cách làm sạch dữ liệu trước khi đưa vào AI. Đối với tài liệu có họ tên, số căn cước công dân, số điện thoại, mã nội bộ hoặc những thông tin có khả năng nhận diện cá nhân, người dùng cần xóa, ẩn hoặc thay thế trước khi yêu cầu công cụ hỗ trợ xử lý; chỉ giữ lại phần nội dung thực sự cần thiết.

Chuyên đề “AI – Thật hay Giả?” trang bị cho đội ngũ NTTU kiến thức nhận diện deepfake, phòng tránh lừa đảo công nghệ cao, bảo vệ dữ liệu cá nhân; đồng thời hướng dẫn quy trình 5 bước ứng phó khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo, giả mạo hoặc sự cố liên quan đến AI

Trong công việc, AI có thể hỗ trợ xây dựng dàn ý, gợi ý cấu trúc báo cáo, kiểm tra chính tả, cải thiện cách diễn đạt, dịch hoặc tóm tắt tài liệu đã được công khai. Ngược lại, văn bản mật, tài liệu nội bộ chưa công bố, dữ liệu cá nhân của sinh viên, hồ sơ nhân sự, đề thi và đáp án chưa phát hành không nên được đưa lên các nền tảng AI công cộng.

Việc tổ chức buổi tập huấn thể hiện sự chủ động của Trường Đại học Nguyễn Tất Thành trong nâng cao năng lực số và thúc đẩy ứng dụng công nghệ vào hoạt động đào tạo, nghiên cứu, quản trị và truyền thông. Song song với việc khuyến khích đội ngũ khai thác những giá trị tích cực của AI, Nhà trường chú trọng trang bị kiến thức, kỹ năng và ý thức trách nhiệm để hạn chế các rủi ro phát sinh.

Thông qua sự kết hợp giữa nội dung chuyên môn, tình huống mô phỏng, trình diễn và thực hành, chương trình giúp người tham dự chuyển kiến thức thành những thao tác cụ thể trong công việc hằng ngày. Qua đó, NTTU từng bước xây dựng môi trường ứng dụng AI an toàn, minh bạch, hiệu quả và có trách nhiệm, phù hợp với định hướng chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo của Nhà trường.

Thực hiện: Cẩm Thạch