Giảng viên NTTU đạt Giải thưởng Lê Văn Thới về Hóa học Xanh: Khi phụ phẩm nông nghiệp trở thành giải pháp bảo quản nông sản bền vững

NTTU – Từ vỏ chanh dây tím, một phụ phẩm nông nghiệp thường bị thải bỏ, nhóm giảng viên Khoa Khoa học Ứng dụng và Công nghệ, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành đã phát triển chế phẩm sinh học dùng trong bảo quản chuối sau thu hoạch. Đề tài được trao Giải thưởng Lê Văn Thới về Hóa học Xanh năm 2025, góp phần khẳng định năng lực nghiên cứu ứng dụng, đổi mới sáng tạo và định hướng phát triển bền vững của NTTU.

Vừa qua, tại TP.HCM, Hội Hóa học TP.HCM tổ chức lễ tổng kết và trao Giải thưởng Lê Văn Thới về Hóa học Xanh lần thứ 2 năm 2025, đồng thời phát động mùa giải năm 2026. Sự kiện quy tụ các nhà khoa học, giảng viên, doanh nghiệp, đơn vị nghiên cứu và sản xuất hoạt động trong lĩnh vực hóa học cùng các ngành liên quan.

Tại chương trình, đề tài “Tổng hợp chế phẩm sinh học dựa trên cơ sở màng pectin thu được từ vỏ chanh dây tím và agar trong bảo quản chuối sau thu hoạch” do TS. Nguyễn Thi Thương và ThS. Phạm Trần Bảo Trân – giảng viên Khoa Khoa học Ứng dụng và Công nghệ, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành thực hiện đã được trao Giải Nhất/Giải chính thức.

Giải thưởng không chỉ là sự ghi nhận đối với nỗ lực nghiên cứu nghiêm túc của nhóm giảng viên, mà còn là dấu ấn nổi bật trong hoạt động khoa học công nghệ của Trường Đại học Nguyễn Tất Thành. Từ một vấn đề cụ thể trong đời sống nông nghiệp, nhóm nghiên cứu đã phát triển một giải pháp có cơ sở khoa học, có giá trị ứng dụng và phù hợp với xu hướng hóa học xanh, kinh tế tuần hoàn, phát triển bền vững.

Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam đang đối mặt với bài toán tổn thất sau thu hoạch, an toàn thực phẩm, chi phí bảo quản và áp lực môi trường, đề tài của giảng viên NTTU cho thấy vai trò ngày càng rõ của trường đại học trong việc giải quyết những vấn đề cấp thiết của xã hội bằng tri thức khoa học và đổi mới sáng tạo.

Nhóm nghiên cứu TS Nguyễn Thi Thương và ThS Phạm Trần Bảo Trân (Khoa Khoa học ứng dụng và Công nghệ, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành) đạt giải chính thức với đề tài “Tổng hợp chế phẩm sinh học dựa trên cơ sở màng pectin thu được từ vỏ chanh dây tím và agar trong bảo quản chuối sau thu hoạch

Từ phòng thí nghiệm NTTU đến bài toán lớn của nông nghiệp Việt Nam

Điểm nổi bật của đề tài nằm ở cách nhóm nghiên cứu lựa chọn vấn đề. Thay vì bắt đầu từ một hướng nghiên cứu xa rời thực tiễn, TS. Nguyễn Thi Thương và ThS. Phạm Trần Bảo Trân xuất phát từ một thách thức rất gần với đời sống sản xuất: làm thế nào để bảo quản nông sản sau thu hoạch an toàn, hiệu quả, chi phí phù hợp và thân thiện với môi trường.

Chuối là loại trái cây nhiệt đới giàu giá trị dinh dưỡng, chứa nhiều hợp chất có lợi cho sức khỏe như vitamin C, vitamin E, β-carotene, dopamine và gallocatechin. Tuy nhiên, chuối cũng là loại quả có đỉnh hô hấp, dễ chín nhanh, dễ hư hỏng và có thời gian bảo quản ngắn sau thu hoạch. Điều này khiến việc duy trì chất lượng trái cây từ vườn trồng đến thị trường tiêu thụ luôn là bài toán khó đối với người sản xuất.

Trong thực tế, một số phương pháp bảo quản chuối như sử dụng nhiệt độ thấp hoặc xử lý bằng tia bức xạ có thể mang lại hiệu quả nhất định. Tuy nhiên, các kỹ thuật này thường có chi phí cao, chưa dễ áp dụng rộng rãi cho nông dân. Bên cạnh đó, việc sử dụng quá mức hóa chất để duy trì và kéo dài thời hạn sử dụng của rau quả sau thu hoạch cũng đặt ra nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng, an toàn thực phẩm và môi trường.

Từ thực tiễn đó, nhóm giảng viên NTTU lựa chọn hướng nghiên cứu phù hợp với nhu cầu xã hội: phát triển chế phẩm sinh học từ pectin thu được từ vỏ chanh dây tím kết hợp agar để bảo quản chuối sau thu hoạch.

Chanh dây tím được trồng rộng rãi tại Việt Nam. Sau quá trình chế biến, phần vỏ quả thường bị xem là phụ phẩm nông nghiệp và thải bỏ với khối lượng lớn, gây áp lực lên môi trường. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các nhà khoa học NTTU, phần phụ phẩm này không chỉ là chất thải mà còn là nguồn nguyên liệu có giá trị.

Theo nhóm nghiên cứu, pectin chiết xuất từ phần vỏ quả giữa của chanh dây tím có đặc tính tạo màng tốt. Đây là một polysaccharide tự nhiên, chi phí tương đối thấp, sẵn có và có tiềm năng trở thành vật liệu sinh học thay thế một phần các vật liệu có nguồn gốc dầu mỏ trong lĩnh vực bao bì thực phẩm. Trong bối cảnh nhựa truyền thống gây ra nhiều vấn đề môi trường do khả năng phân hủy sinh học kém, việc tận dụng pectin từ phụ phẩm nông nghiệp mở ra hướng đi có ý nghĩa cả về khoa học, kinh tế và môi trường.

Chính cách tiếp cận này cho thấy rõ tinh thần nghiên cứu ứng dụng tại NTTU: nghiên cứu không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm, mà hướng đến giải pháp có thể góp phần xử lý những vấn đề cụ thể của đời sống, sản xuất và phát triển bền vững.

Quy trình chiết pectin từ vỏ chanh dây tím

Đề tài đạt giải nhờ tính mới, hiệu quả ứng dụng và định hướng hóa học xanh

Theo kết quả nghiên cứu, chế phẩm sinh học từ pectin vỏ chanh dây tím kết hợp agar giúp kéo dài thời gian bảo quản chuối Laba sau thu hoạch đến 8 ngày ở điều kiện 22–25°C, tăng thêm 4 ngày so với trái không được phủ.

Trong quá trình bảo quản, lớp phủ sinh học làm chậm sự thay đổi của nhiều chỉ số quan trọng như chỉ số hóa nâu, tốc độ hô hấp, độ hao hụt khối lượng, độ cứng, hàm lượng chất rắn hòa tan, axit tổng và độ chín của trái. Đây là những yếu tố có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng nông sản sau thu hoạch.

Về tính mới, đề tài được đánh giá cao khi kết hợp agar vào màng phủ pectin chiết xuất từ vỏ chanh dây tím. Theo nhóm nghiên cứu, màng chứa tỷ lệ pectin kết hợp agar 2:1,5 giúp cải thiện độ bền cơ học và tính ưa nước. Đáng chú ý, kết quả nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí quốc tế uy tín thuộc danh mục ISI Q1, cho thấy chất lượng học thuật và năng lực nghiên cứu của nhóm giảng viên NTTU.

Không dừng ở hiệu quả bảo quản, chế phẩm còn đáp ứng mạnh mẽ các tiêu chí của Hóa học Xanh và Kỹ thuật Xanh. Đề tài phù hợp với 10/12 nguyên tắc Hóa học Xanh và Kỹ thuật Xanh, đồng thời đáp ứng định hướng “5 giảm”.

Cụ thể, đề tài giúp giảm chất thải thông qua việc tận dụng phụ phẩm vỏ chanh dây tím làm nguồn pectin, qua đó giảm gánh nặng xử lý rác thải hữu cơ và tạo ra màng/lớp phủ sinh học có khả năng phân hủy tự nhiên. Đề tài giảm tiêu thụ nguyên liệu nhờ công thức tối giản gồm pectin, agar, glycerol và nước, hạn chế sử dụng các hóa chất hoặc phụ gia không cần thiết. Quy trình cũng giảm năng lượng khi xử lý và tổng hợp vật liệu ở nhiệt độ dưới 100°C, giúp tối ưu hóa từng giai đoạn thực hiện so với các quy trình đòi hỏi điều kiện gia nhiệt cao. Bên cạnh đó, đề tài giảm mức độ nguy hiểm khi sử dụng axit hữu cơ như axit citric để trích ly pectin thay cho các axit vô cơ mạnh như HCl hoặc H₂SO₄, từ đó giảm nguy cơ ăn mòn, độc hại và rủi ro an toàn hóa chất. Cuối cùng, giải pháp này có khả năng giảm chi phí nhờ tận dụng nguồn nguyên liệu từ phế phụ phẩm nông nghiệp sẵn có tại địa phương, đồng thời giảm chi phí xử lý chất thải.

Các hiệu quả môi trường và kinh tế – xã hội cũng là điểm cộng quan trọng của đề tài: giảm sử dụng dung môi độc hại, không phát sinh chất thải nguy hại, tăng tỷ lệ tái sử dụng phụ phẩm, tiết kiệm chi phí hóa chất, giảm chi phí xử lý chất thải và góp phần nâng cao điều kiện an toàn lao động.

Với những kết quả đó, đề tài không chỉ thuyết phục ở góc độ khoa học, mà còn cho thấy khả năng đóng góp vào một chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững hơn: giảm tổn thất sau thu hoạch, giảm tác động môi trường, tận dụng phụ phẩm, nâng cao giá trị nông sản và mở ra hướng phát triển vật liệu sinh học từ nguồn nguyên liệu bản địa.

Hình ảnh màng sau 6 giờ ngâm trong nước

Chuối sau khi đươc phủ chế phẩm (A) và sự thay đổi ngoại quang của chuối chuối phủ màng và chuối không phủ (đối chứng) trong suốt quá trình bảo quản (B)

Dấu ấn giảng viên Hóa dược và năng lực nghiên cứu của Khoa Khoa học Ứng dụng và Công nghệ

Giải thưởng lần này góp phần làm nổi bật vai trò của đội ngũ giảng viên NTTU trong nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo. TS. Nguyễn Thi Thương và ThS. Phạm Trần Bảo Trân không chỉ thực hiện một đề tài có giá trị chuyên môn, mà còn cho thấy hình ảnh người giảng viên đại học hiện đại: vừa giảng dạy, vừa nghiên cứu, vừa kết nối tri thức học thuật với nhu cầu thực tiễn của xã hội, doanh nghiệp và cộng đồng.

Với đề tài này, nhóm giảng viên NTTU đã cho thấy cách một vấn đề rất cụ thể của đời sống – bảo quản chuối sau thu hoạch – có thể được chuyển hóa thành một đề tài nghiên cứu bài bản, có cơ sở khoa học, có kết quả kiểm chứng và có khả năng phát triển theo hướng ứng dụng. Đây cũng là minh chứng cho định hướng nghiên cứu của Khoa Khoa học Ứng dụng và Công nghệ: lấy thực tiễn làm điểm xuất phát, lấy khoa học làm phương pháp và lấy giá trị cộng đồng làm đích đến.

Đối với Khoa Khoa học Ứng dụng và Công nghệ, thành công của đề tài là minh chứng rõ nét cho năng lực tổ chức nghiên cứu ứng dụng. Khoa không chỉ đào tạo kiến thức nền tảng trong lĩnh vực khoa học công nghệ, mà còn tạo môi trường để giảng viên và sinh viên tiếp cận các bài toán thực tế, từ đó hình thành các hướng nghiên cứu có khả năng tạo ra sản phẩm, mô hình hoặc giải pháp phục vụ cộng đồng.

Đặc biệt, đề tài cũng cho thấy chiều sâu ứng dụng của ngành Hóa dược tại NTTU. Hóa dược không chỉ gắn với nghiên cứu hoạt chất, dược liệu hay các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, mà còn mở rộng sang tư duy phát triển công thức, đánh giá độ an toàn, kiểm soát chất lượng, nghiên cứu vật liệu sinh học và phát triển các chế phẩm có ích cho đời sống.

Từ đề tài này, sinh viên ngành Hóa dược có thể nhìn thấy một hành trình nghiên cứu rất cụ thể: bắt đầu từ việc quan sát vấn đề thực tiễn, lựa chọn nguyên liệu, thiết kế công thức, khảo sát đặc tính vật liệu, đánh giá hiệu quả bảo quản, kiểm chứng tính an toàn và định hướng ứng dụng. Đây chính là cách đào tạo gắn lý thuyết với thực hành, gắn phòng thí nghiệm với đời sống và gắn chuyên môn với trách nhiệm xã hội.

Không chỉ tạo ra kết quả nghiên cứu, giảng viên còn đóng vai trò dẫn dắt sinh viên tiếp cận tư duy khoa học. Qua những đề tài như thế này, sinh viên NTTU có thể học được rằng nghiên cứu khoa học không phải điều xa vời. Nhiều ý tưởng có thể bắt đầu từ những vấn đề rất gần gũi: một loại trái cây dễ hỏng, một phụ phẩm bị thải bỏ, một nhu cầu bảo quản an toàn hơn, một câu hỏi về cách làm nông nghiệp bền vững hơn.

Chính từ những vấn đề đời thường đó, nếu được tiếp cận bằng phương pháp khoa học, sinh viên có thể hình thành tư duy phản biện, năng lực sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề – những năng lực quan trọng đối với nguồn nhân lực trong lĩnh vực khoa học công nghệ hiện nay.

Nhóm nghiên cứu mở rộng đánh giá hiệu quả của chế phẩm pectin/agar trên trái cam, qua đó cho thấy tiềm năng ứng dụng rộng mở của giải pháp sinh học trong bảo quản nhiều loại nông sản sau thu hoạch

FAST NTTU: Từ nghiên cứu ứng dụng đến chuyển giao công nghệ vì phát triển bền vững

Thành công của nhóm giảng viên tại Giải thưởng Lê Văn Thới về Hóa học Xanh năm 2025 tiếp tục khẳng định định hướng của Trường Đại học Nguyễn Tất Thành trong phát triển nghiên cứu khoa học gắn với ứng dụng thực tiễn.

Tại NTTU, nghiên cứu khoa học không chỉ là hoạt động học thuật của giảng viên, mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển đội ngũ và xây dựng môi trường đại học đổi mới sáng tạo. Nhà trường chú trọng tạo điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị, không gian học thuật và cơ chế hỗ trợ để giảng viên triển khai các đề tài có khả năng ứng dụng.

Theo nhóm nghiên cứu, trong quá trình thực hiện đề tài, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, Viện Ứng dụng Công nghệ và Phát triển bền vững cùng Khoa Khoa học Ứng dụng và Công nghệ đã hỗ trợ, tạo điều kiện để nhóm hoàn thiện ý tưởng và phương pháp nghiên cứu. Sự khuyến khích đổi mới sáng tạo từ Nhà trường là động lực quan trọng giúp nhóm tự tin theo đuổi đề tài và hướng đến ứng dụng thực tiễn.

PGS.TS. Đinh Văn Phúc, Trưởng Khoa Khoa học Ứng dụng và Công nghệ, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cho biết thành công của đề tài cũng phản ánh định hướng chiến lược mà Khoa đang triển khai trong giai đoạn hiện nay: dịch chuyển mạnh mẽ từ nghiên cứu cơ bản sang nghiên cứu ứng dụng, hướng đến giải quyết trực tiếp các bài toán cấp thiết của xã hội.

Theo PGS.TS. Đinh Văn Phúc, Khoa Khoa học Ứng dụng và Công nghệ, còn được biết đến với tên gọi FAST, xác định nghiên cứu khoa học không chỉ dừng lại ở công bố học thuật, mà cần tiến gần hơn đến sản phẩm, mô hình và giải pháp có khả năng phục vụ đời sống, sản xuất và doanh nghiệp. Trong tâm thế đồng hành cùng doanh nghiệp, Khoa đang thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn thông qua việc tái chế, khai thác và nâng tầm giá trị các nguồn phế thải sinh học, phụ phẩm nông nghiệp địa phương thành vật liệu tiên tiến.

Từ hướng đi đó, những nghiên cứu như chế phẩm sinh học từ pectin vỏ chanh dây tím kết hợp agar trong bảo quản chuối sau thu hoạch không chỉ mang ý nghĩa của một đề tài đạt giải, mà còn là minh chứng cho năng lực tổ chức nghiên cứu ứng dụng của Khoa FAST. Đó là cách Khoa đưa tri thức khoa học vào những bài toán rất cụ thể của nông nghiệp, môi trường và phát triển bền vững.

Song song với việc khai thác các nguồn nguyên liệu tái tạo, Khoa cũng chú trọng làm chủ các công nghệ hiện đại, tối ưu hóa quy trình và sử dụng năng lượng hiệu quả. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững, đồng thời chuẩn bị năng lực cho các hoạt động chuyển giao công nghệ ở quy mô lớn trong thời gian tới.

Ở góc độ rộng hơn, đề tài còn cho thấy vai trò của đại học trong việc tham gia giải quyết những vấn đề phát triển của đất nước. Khi tổn thất sau thu hoạch vẫn là thách thức lớn của nông sản Việt Nam, các giải pháp bảo quản an toàn, chi phí hợp lý, thân thiện môi trường là yêu cầu cấp thiết. Việc giảng viên NTTU nghiên cứu chế phẩm sinh học từ phụ phẩm nông nghiệp để bảo quản chuối sau thu hoạch cho thấy trường đại học hoàn toàn có thể là nơi khởi nguồn của những giải pháp thiết thực như vậy.

Sau Giải thưởng Lê Văn Thới về Hóa học Xanh, nhóm nghiên cứu kỳ vọng đề tài sẽ tiếp tục được hoàn thiện, mở rộng thử nghiệm và phát triển theo hướng ứng dụng trong bảo quản nông sản sau thu hoạch. Thành công này cũng góp phần lan tỏa tinh thần nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo trong giảng viên và sinh viên NTTU.

Từ vỏ chanh dây tím đến chế phẩm sinh học bảo quản chuối, hành trình nghiên cứu của TS. Nguyễn Thi Thương và ThS. Phạm Trần Bảo Trân là minh chứng cho cách NTTU đưa tri thức từ giảng đường đến gần hơn với đời sống. Giải thưởng lần này không chỉ gọi tên một công trình xuất sắc về Hóa học Xanh, mà còn ghi nhận năng lực nghiên cứu ứng dụng, tinh thần sáng tạo và trách nhiệm cộng đồng của đội ngũ giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành.

Trong bối cảnh giáo dục đại học ngày càng được kỳ vọng đóng góp nhiều hơn cho đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững, những thành quả này tiếp tục khẳng định vị thế của NTTU là môi trường đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng tri thức vì cộng đồng.

Thực hiện: Cẩm Thạch

Hình ảnh: Nhóm nghiên cứu