“Cuộc đua” giải mã các xét nghiệm sống còn trong chẩn đoán viêm màng não mô cầu

NTTU – Viêm màng não mô cầu là bệnh truyền nhiễm nguy cơ tiến triển rất nhanh và đe dọa tính mạng chỉ trong thời gian ngắn. Nhận biết sớm triệu chứng và thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán kịp thời đóng vai trò quan trọng trong điều trị và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm của bệnh

Viêm màng não mô cầu là bệnh gì?

Viêm màng não mô cầu là một bệnh truyền nhiễm cấp tính qua đường hô hấp, do vi khuẩn não mô cầu Neisseria meningitidis gây ra. Bệnh xuất hiện tái phát trong năm, tuy nhiên có thể thành dịch vào mùa thu, mùa đông và mùa xuân.

Não mô cầu được chia thành 4 nhóm chính là A, B, C, và D. Trong đó, não mô cầu nhóm A thường gặp nhất ở nước ta. Ngoài ra người ta còn bổ sung thêm những nhóm huyết thanh gây bệnh của vi khuẩn não mô cầu như: W-135, X, Y và Z. Những vi khuẩn thuộc nhóm huyết thanh này có thể có ít độc lực nhưng vẫn gây bệnh nặng.

Theo số liệu của Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, tỷ lệ mắc bệnh là: 2.3/100.000 dân. Bệnh viêm màng não mô cầu hoàn toàn có thể điều trị được. Nếu phát hiện kịp thời, điều trị tích cực, đúng phác đồ thì tỷ lệ khỏi bệnh đạt 85 – 95%.

Triệu chứng khi mắc bệnh viêm màng não mô cầu là gì?

Viêm màng não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính, do đó các triệu chứng của bệnh xuất hiện đột ngột, bao gồm:

• Sốt cao đột ngột.
• Đau đầu dữ dội.
• Buồn nôn, nôn.
• Cổ cứng.
• Có thể lơ mơ hoặc hôn mê.

Tử ban xảy ra 1 – 2 ngày sau sốt, lúc đầu dạng chấm sau đó lan nhanh như hình bản đồ hay dạng bọng nước, kích thước 1 – 2mm đến vài cm. Tử ban có màu đỏ thẫm hoặc tím thẩm, bờ không đều, bề mặt phẳng đôi khi có hoại tử ở trung tâm, thường xuất hiện ở vùng hông và hai chi dưới.

Dấu hiệu tử ban xuất hiện trên da

Ở những địa phương có bệnh lưu hành, số người nhiễm não mô cầu mà không có triệu chứng lâm sàng chiếm 5 – 10%, là nguồn lây truyền rất quan trọng trong cộng đồng.

Một số xét nghiệm viêm màng não mô cầu

Viêm màng não mô cầu không chỉ là một bệnh lý truyền nhiễm thông thường; nó là một cuộc chạy đua khốc liệt với thời gian. Với khả năng gây tử vong chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi phát bệnh, việc xác định chính xác danh tính “kẻ sát nhân thầm lặng” này thông qua các xét nghiệm chuyên sâu là chìa khóa duy nhất để lật ngược tình thế.

Dịch não tủy: “Bản báo cáo” trực tiếp từ hệ thần kinh

Khi nghi ngờ viêm màng não, xét nghiệm dịch não tủy (CSF) thông qua chọc dò thắt lưng là ưu tiên hàng đầu. Đây được coi là “tiêu chuẩn vàng” giúp các bác sĩ nhìn xuyên qua các triệu chứng lâm sàng mơ hồ.

Nhuộm Gram & Soi tươi: Đây là bước “nhận diện nhanh”. Dưới kính hiển vi, vi khuẩn Neisseria meningitidis hiện lên là những song cầu khuẩn Gram âm, hình dạng đặc trưng như hạt cà phê nằm trong hoặc ngoài bạch cầu đa nhân.

Phân tích sinh hóa: Sự sụt giảm bất thường của nồng độ Glucose và sự tăng vọt của Protein trong dịch não tủy là những chỉ dấu điển hình cho một cuộc tấn công do vi khuẩn thay vì virus.

Công nghệ PCR –  Bước tiến đột phá trong chẩn đoán nhanh

Trong kỷ nguyên y học hiện đại, kỹ thuật Real-time PCR đã thay đổi hoàn toàn cục diện. Thay vì chờ đợi vi khuẩn phát triển, PCR tìm kiếm trực tiếp các đoạn mã di truyền (DNA) của não mô cầu.

Điểm ưu việt: PCR có độ nhạy cực cao, có khả năng phát hiện vi khuẩn ngay cả khi bệnh nhân đã được điều trị kháng sinh trước đó – thời điểm mà các phương pháp nuôi cấy truyền thống thường thất bại.

Nuôi cấy: Xác định “vũ khí” chống lại vi khuẩn

Dù mất nhiều thời gian hơn (từ 24 – 72 giờ), nuôi cấy máu và dịch não tủy vẫn không thể thay thế.

Xác định chủng (Serogroup): Giúp xác định bệnh nhân nhiễm nhóm nào (A, B, C, Y, hoặc W-135).

Kháng sinh đồ: Đây là bước quan trọng nhất để bác sĩ biết chính xác loại kháng sinh nào có hiệu quả nhất đối với chủng vi khuẩn đang gây bệnh trên bệnh nhân đó.

Các chỉ số tiên lượng qua xét nghiệm máu

Bên cạnh việc tìm vi khuẩn, các xét nghiệm máu tổng quát giúp đánh giá mức độ tàn phá của bệnh đối với cơ thể:

• Số lượng bạch cầu: Tăng vọt, đặc biệt là bạch cầu trung tính.
• Chỉ số CRP và Procalcitonin: Đánh giá mức độ đáp ứng viêm toàn thân và nguy cơ sốc nhiễm khuẩn.

Các chuyên gia y tế khuyến cáo, viêm màng não mô cầu có các triệu chứng rất dễ nhầm lẫn với cảm cúm thông thường ở giai đoạn đầu. Tuy nhiên, nếu xuất hiện tình trạng cứng cổ, sợ ánh sáng hoặc các nốt tử ban (phát ban màu tím), việc thực hiện các xét nghiệm trên ngay lập tức là mệnh lệnh sống còn.

Các xét nghiệm máu tổng quát giúp đánh giá mức độ nhiễm vi khuẩn não mô cầu

*Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Khi có dấu hiệu nghi ngờ, bệnh nhân cần được đưa đến cơ sở y tế gần nhất để chẩn đoán và điều trị.

Tài liệu tham khảo

1. Tarrant, A., & Pollard, A. J. (2021). Meningococcal Disease: Clinical Aspects and Vaccination. In: Plotkin’s Vaccines. Elsevier.
2. World Health Organization (WHO). Laboratory methods for the diagnosis of meningitis caused by Neisseria meningitidis, Streptococcus pneumoniae, and Haemophilus influenzae. (Tài liệu hướng dẫn kỹ thuật phòng thí nghiệm).
3. Bamberger, D. M. (2010). Diagnosis, Initial Management, and Prevention of Meningitis. American Family Physician, 82(12), 1491-1498.

ThS. Nguyễn Thị Hồng Thoa – K. KTXNYH (tổng hợp)