Vì sao nghiên cứu “đúng số liệu” vẫn có thể đưa ra kết luận chưa chính xác?

NTTU – Một bảng hỏi có thể cho kết quả ổn định qua nhiều lần kiểm định, một mô hình có thể đạt các chỉ số thống kê phù hợp, nhưng những điều đó chưa đủ để khẳng định nghiên cứu đã đo đúng vấn đề. Từ nghịch lý này, Seminar về tính giá trị trong nghiên cứu khoa học do Khoa Du lịch, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành tổ chức vừa qua đặt ra yêu cầu: tính giá trị phải được xem xét từ lúc hình thành câu hỏi đến khi xác định phạm vi của kết luận.

Seminar có chủ đề “Tính giá trị – Validity trong nghiên cứu khoa học: Khái niệm, phân loại và ứng dụng trong du lịch”, hướng đến việc hỗ trợ người học nhận diện đúng các loại tính giá trị, đồng thời vận dụng phù hợp trong quá trình xây dựng đề cương, thực hiện luận văn, luận án và các công trình khoa học.

Tham dự chương trình có TS. Phan Thị Ngàn – Trưởng Khoa Du lịch; PGS.TS. Nguyễn Văn Hoàng – Phó Trưởng khoa, Giám đốc chương trình đào tạo ngành Du lịch trình độ thạc sĩ; TS. Nguyễn Đường Giang – Phó Trưởng khoa, Giám đốc chương trình tư vấn và hỗ trợ phát triển du lịch; cùng các giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học của Khoa Du lịch, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành.

Đảm nhiệm vai trò diễn giả là GS.TS. Võ Thanh Tân – Giáo sư Khoa Marketing, Trường Kinh doanh EMLV, thuộc Hệ thống Giáo dục Đại học De Vinci, Paris, Pháp.

Seminar thu hút đông đảo giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học tham dự, cho thấy sự quan tâm đối với hoạt động nghiên cứu khoa học và môi trường học thuật sau đại học tại Trường Đại học Nguyễn Tất Thành

Chỉ số phù hợp chưa đồng nghĩa với kết luận đúng

Trong nhiều công trình nghiên cứu, người thực hiện dành phần lớn thời gian cho việc lựa chọn mô hình, kiểm định thang đo và xử lý dữ liệu. Khi các chỉ số đạt ngưỡng kỳ vọng, kết quả thường được xem là đã đáp ứng các yêu cầu về mặt kỹ thuật.

Tuy nhiên, một quy trình phân tích đúng không thể bù đắp cho câu hỏi nghiên cứu đặt chưa trúng, công cụ đo lường chưa phù hợp hoặc mẫu khảo sát không phản ánh đúng nhóm đối tượng cần tìm hiểu. Một bảng hỏi có thể tạo ra kết quả nhất quán qua nhiều lần đo, nhưng nếu các câu hỏi không bao quát đầy đủ nội dung cần khảo sát, sự ổn định đó vẫn chưa đủ để bảo đảm kết luận phản ánh đúng thực tế.

Quy mô mẫu lớn cũng không tự động khắc phục những sai lệch xuất phát từ thiết kế. Nếu người nghiên cứu lựa chọn chưa đúng đối tượng hoặc thu thập dữ liệu trong một bối cảnh quá đặc thù, việc tăng số lượng người trả lời chỉ tạo thêm dữ liệu từ cùng một điểm hạn chế ban đầu.

Đây là một trong những khác biệt căn bản giữa độ tin cậy và tính giá trị. Độ tin cậy phản ánh mức độ ổn định hoặc nhất quán của phép đo. Trong khi đó, tính giá trị đặt ra câu hỏi sâu hơn: công cụ có thực sự đo đúng khái niệm mà đề tài muốn làm rõ hay không.

PGS.TS. Nguyễn Văn Hoàng nhấn mạnh người học sau đại học không chỉ cần thực hiện đúng quy trình mà còn phải bảo vệ được logic và giới hạn trong kết luận nghiên cứu

Phát biểu khai mạc Seminar, PGS.TS. Nguyễn Văn Hoàng – Phó Trưởng khoa Du lịch cho rằng việc đào tạo phương pháp nghiên cứu không nên chỉ tập trung vào thao tác kỹ thuật hoặc khả năng sử dụng phần mềm phân tích.

“Chất lượng của một công trình khoa học không được quyết định bởi số lượng mô hình, biến số hay kỹ thuật được sử dụng. Người nghiên cứu phải giải thích được vì sao lựa chọn phương pháp đó, công cụ có phản ánh đúng nội dung cần khảo sát hay không và kết luận có nằm trong giới hạn mà dữ liệu cho phép hay không. Đối với người học sau đại học, đây là bước chuyển từ việc làm đúng quy trình sang khả năng bảo vệ được logic nghiên cứu của mình”, PGS.TS. Nguyễn Văn Hoàng chia sẻ.

Theo lãnh đạo Khoa Du lịch, khi người học chỉ tập trung đạt các chỉ số kỹ thuật, phần mềm có thể đưa ra kết quả nhưng không thể thay thế quá trình lập luận. Người thực hiện vẫn phải xác định dữ liệu đang trả lời câu hỏi nào, những yếu tố nào chưa được kiểm soát và kết quả có thể được sử dụng trong phạm vi nào.

Tại chương trình, GS.TS. Võ Thanh Tân tập trung hệ thống hóa khái niệm, bản chất và các loại tính giá trị trong nghiên cứu định tính, định lượng và nghiên cứu hỗn hợp. Nội dung được tiếp cận từ toàn bộ tiến trình của một đề tài, bao gồm xây dựng khái niệm, thiết kế công cụ, thu thập dữ liệu, kiểm định thang đo và diễn giải kết quả.

Cách tiếp cận này giúp người học không xem tính giá trị như một phép kiểm định riêng lẻ được thực hiện ở cuối quá trình phân tích. Trước khi quan tâm một chỉ số có đạt ngưỡng hay không, nhà nghiên cứu cần làm rõ công cụ đang phản ánh điều gì, phù hợp với nhóm đối tượng nào và kết quả có thể được khái quát đến đâu.

GS.TS. Võ Thanh Tân chia sẻ những kiến thức chuyên sâu về khái niệm, bản chất và các loại tính giá trị trong nghiên cứu định tính, định lượng và nghiên cứu hỗn hợp

Thang đo quốc tế chưa chắc phù hợp với du khách Việt

Tính giá trị có ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu du lịch bởi nhiều nội dung được khảo sát không thể quan sát trực tiếp. Trải nghiệm điểm đến, hình ảnh thương hiệu, cảm nhận về tính xác thực, sự hài lòng, lòng trung thành hay ý định quay lại đều phải được thể hiện thông qua một hệ thống câu hỏi và chỉ báo.

Chẳng hạn, khi nghiên cứu trải nghiệm của du khách, bảng hỏi có thể tập trung vào cảnh quan và chất lượng phục vụ. Tuy nhiên, nếu công cụ bỏ qua cảm giác an toàn, khả năng tiếp cận, tương tác văn hóa hoặc sự kết nối với cộng đồng địa phương, khái niệm “trải nghiệm điểm đến” có thể chưa được phản ánh đầy đủ.

Tính giá trị nội dung vì vậy không chỉ được xác định bằng số lượng câu hỏi. Vấn đề nằm ở chỗ các câu hỏi có bao quát đúng những phương diện quan trọng của khái niệm hay không. Một bảng hỏi dài chưa chắc đầy đủ nếu nhiều câu cùng lặp lại một nội dung, trong khi những khía cạnh thiết yếu khác lại không được đề cập.

Đối với tính giá trị cấu trúc, người nghiên cứu cần xem xét các biến quan sát có thực sự đại diện cho khái niệm được xác định trong mô hình hay không. Tính giá trị hội tụ phản ánh mức độ các chỉ báo của cùng một khái niệm cùng hướng về nội dung cần đo. Tính giá trị phân biệt giúp xác định những khái niệm khác nhau có được tách biệt rõ ràng hay đang chồng lấn.

Yêu cầu này có ý nghĩa đối với các đề tài sử dụng đồng thời những khái niệm gần nhau như chất lượng dịch vụ, sự hài lòng, hình ảnh điểm đến, lòng trung thành và ý định quay lại. Nếu ranh giới giữa các khái niệm chưa được làm rõ từ cơ sở lý luận và công cụ đo lường, mô hình có thể phù hợp về mặt thống kê nhưng người nghiên cứu vẫn khó xác định yếu tố nào thực sự ảnh hưởng đến hành vi của du khách.

Một vấn đề khác được Seminar đề cập là việc sử dụng các thang đo đã được công bố trong nghiên cứu quốc tế. Một công cụ từng đạt kết quả tốt tại quốc gia khác không thể mặc nhiên được áp dụng nguyên trạng vào Việt Nam.

Sự khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa, hành vi tiêu dùng và đặc điểm sản phẩm du lịch có thể làm thay đổi cách người tham gia khảo sát hiểu từng câu hỏi. Việc chuyển ngữ vì thế không chỉ là thay thế từ vựng giữa hai ngôn ngữ. Nhà nghiên cứu còn phải xem xét ý nghĩa của khái niệm có được giữ nguyên hay không, cách diễn đạt có phù hợp với đối tượng khảo sát và những đặc điểm riêng của bối cảnh địa phương đã được phản ánh trong công cụ hay chưa.

Cùng một khái niệm về “tính xác thực” trong trải nghiệm du lịch, khách quốc tế có thể quan tâm đến mức độ nguyên bản của văn hóa địa phương, trong khi khách nội địa có thể cảm nhận thông qua cách tổ chức không gian, câu chuyện được giới thiệu hoặc mức độ tham gia của cộng đồng. Nếu chỉ dịch nguyên văn thang đo, những khác biệt trong cách hiểu có thể bị bỏ qua.

Tính giá trị cũng không dừng ở công cụ đo lường. Ở cấp độ thiết kế, giá trị bên trong liên quan đến mức độ các kết luận được rút ra có đủ cơ sở trong phạm vi đề tài hay không. Khi muốn khẳng định một yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng hoặc ý định quay lại, người thực hiện cần cân nhắc những nguyên nhân thay thế, yếu tố gây nhiễu và điều kiện thu thập dữ liệu.

Giá trị bên ngoài đặt ra câu hỏi về khả năng khái quát kết quả. Một nghiên cứu về khách tại khu nghỉ dưỡng ven biển không thể tự động đại diện cho khách du lịch cộng đồng, du lịch văn hóa hoặc du lịch sinh thái. Mục đích chuyến đi, mùa vụ, cơ cấu khách, sản phẩm và điều kiện phục vụ tại mỗi loại hình đều có thể tạo ra những kết quả khác nhau.

Ngay cả khi một mối quan hệ đạt ý nghĩa thống kê, người thực hiện vẫn cần xem xét mức độ quan trọng của nó trong thực tế. Một thay đổi rất nhỏ trên số liệu chưa chắc đủ để doanh nghiệp điều chỉnh quy trình phục vụ hoặc để cơ quan quản lý thay đổi chính sách phát triển điểm đến.

Từ đó, tính giá trị không nên được nhìn nhận đơn thuần theo hướng “kiểm định đạt hay không đạt”. Đây còn là cơ sở để nhà nghiên cứu xác định mức độ phù hợp của công cụ, giới hạn của dữ liệu và trách nhiệm khi chuyển kết quả thành khuyến nghị quản lý hoặc giải pháp cho doanh nghiệp.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học trao đổi trực tiếp với diễn giả về cách xây dựng mô hình, thiết kế thang đo, lựa chọn mẫu và xác định phạm vi diễn giải kết quả trong nghiên cứu du lịch

Học cao học phải bảo vệ được logic nghiên cứu

Đối với chương trình đào tạo ngành Du lịch trình độ thạc sĩ tại Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, nội dung Seminar gắn trực tiếp với quá trình người học xây dựng đề cương, lựa chọn mô hình, thiết kế công cụ và thực hiện luận văn.

Ở bậc sau đại học, mục tiêu không chỉ là hoàn thành một công trình đúng cấu trúc. Người học cần hình thành khả năng phát hiện vấn đề, xây dựng lập luận, đánh giá bằng chứng, lựa chọn phương pháp phù hợp và giải trình được cơ sở của kết luận.

Đây cũng là điểm khác biệt giữa việc sử dụng thành thạo một kỹ thuật phân tích với năng lực nghiên cứu độc lập. Phần mềm có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu nhưng không thể quyết định thay người nghiên cứu một biến số có phù hợp với câu hỏi đặt ra hay không, một mô hình có phản ánh đúng bối cảnh hay không hoặc một kết quả có thể được khái quát đến đâu.

Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Hoàng, đào tạo thạc sĩ cần giúp học viên nhận diện những điểm yếu trong chính thiết kế của mình trước khi bắt đầu thu thập dữ liệu. Khi sai lệch chỉ được phát hiện sau lúc hoàn thành khảo sát, khả năng điều chỉnh thường bị thu hẹp và chất lượng của toàn bộ công trình có thể bị ảnh hưởng.

“Người học sau đại học cần biết đặt câu hỏi trước dữ liệu, phản biện phương pháp mình lựa chọn và nhận diện những điều nghiên cứu chưa thể trả lời. Một luận văn có giá trị không nằm ở việc sử dụng nhiều kỹ thuật, mà ở khả năng tạo ra kết luận có cơ sở và đề xuất phù hợp với vấn đề thực tế của ngành”, PGS.TS. Nguyễn Văn Hoàng nhấn mạnh.

Từ định hướng này, Khoa Du lịch chú trọng tổ chức các hoạt động trao đổi học thuật có sự tham gia của chuyên gia trong nước và quốc tế. Qua đó, học viên có thêm điều kiện đối chiếu kiến thức phương pháp với đề tài đang thực hiện, đồng thời nhận diện sớm những điểm cần điều chỉnh trong mô hình, thang đo, cách chọn mẫu và phạm vi diễn giải.

Đại diện Khoa Du lịch, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành trao hoa và gửi lời cảm ơn đến GS.TS. Võ Thanh Tân vì những chia sẻ chuyên sâu, góp phần lan tỏa tinh thần học thuật và nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học tại NTTU

Seminar cũng tạo điều kiện để giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học trao đổi trực tiếp về những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện đề tài. Hoạt động này bổ trợ cho chương trình đào tạo ngành Du lịch trình độ thạc sĩ, đồng thời góp phần gắn đào tạo sau đại học với nghiên cứu khoa học và những yêu cầu thực tế của ngành.

Ở quy mô toàn trường, các Seminar, hội thảo và báo cáo chuyên đề góp phần bổ sung môi trường trao đổi học thuật cho các chương trình đào tạo sau đại học của NTTU. Giá trị của những hoạt động này không chỉ nằm ở việc cập nhật kiến thức, mà còn ở khả năng giúp người học hình thành thói quen đặt câu hỏi, đánh giá bằng chứng và bảo vệ lập luận bằng cơ sở khoa học.

Đối với lĩnh vực du lịch, năng lực ấy có thể được vận dụng vào quản lý điểm đến, phát triển sản phẩm, nâng cao chất lượng dịch vụ, quản trị trải nghiệm du khách, bảo tồn văn hóa và thúc đẩy du lịch có trách nhiệm. Khi dữ liệu được thu thập bằng công cụ phù hợp và kết luận được đặt đúng trong giới hạn, nghiên cứu mới có thể cung cấp thêm cơ sở đáng tin cậy cho doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Khép lại chương trình, Ban Tổ chức trân trọng cảm ơn GS.TS. Võ Thanh Tân đã chia sẻ những nội dung chuyên môn có tính hệ thống, giúp người tham dự nhìn nhận tính giá trị không chỉ như một tiêu chí kỹ thuật mà là yêu cầu xuyên suốt quá trình nghiên cứu.

Từ việc đặt đúng câu hỏi, lựa chọn đúng công cụ đến xác định đúng phạm vi kết luận, mỗi quyết định phương pháp luận đều ảnh hưởng đến chất lượng của công trình. Đây cũng là điều kiện để nghiên cứu du lịch không dừng ở những chỉ số phù hợp trên số liệu, mà có thể tạo ra những hiểu biết đáng tin cậy và đề xuất phù hợp hơn với thực tiễn.

Thực hiện: Cẩm Thạch

Hình ảnh: Media